O ponownej regulacji zawodu księgowego

Z nielicznych doniesień prasowych (Dziennik Gazeta Prawna, Rzeczpospolita) wynika, że w Ministerstwie Finansów prowadzone są prace nad wprowadzeniem regulacji ustawowych dla osób zajmujących się świadczeniem usług księgowych w zakresie obejmującym wyłącznie prowadzenie ksiąg rachunkowych. To reakcja na dające wiele do myślenia, fatalne wyniki badania przeprowadzonego w 2018 r. na zlecenie Ministerstwa Finansów. Wynika z tego badania, że ponad połowa ankietowanych osób świadczących usługi księgowe i 43 proc. spośród korzystających z tych usług ocenia, że efektem wprowadzonej pięć lat temu deregulacji był spadek jakości usług.

Innym, podkreślanym, jakkolwiek mającym podobne źródło problemem, jest znacząca utrata prestiżu zawodu księgowego.
W ekonomii księgowy (buchalter) to osoba zajmująca się zawodowo prowadzeniem ksiąg rachunkowych. Jest to zawód niezdefiniowany w polskim ustawodawstwie. Po wprowadzeniu w Polsce gospodarki wolnorynkowej, księgowymi zwykło się nazywać osoby zajmujące się prowadzeniem każdej ewidencji wykorzystywanej w podmiotach gospodarujących – i rachunkowej, i podatkowej, i ewidencji dla celów kadrowo-płacowych, a także sporządzaniem deklaracji podatkowych. Kim jest w istocie księgowy – wie tak naprawdę tylko on sam. W mowie, w życiu codziennym, księgowych traktuje się zazwyczaj lekceważąco, czasem pogardliwie. Młodzi ludzie mawiają (cytat z tzw. życia) „wiecie, jak mi w życiu nic nie wyjdzie, to zostanę księgową”.

Z mojego rozumienia doniesień o zamiarach Ministerstwa Finansów w dziedzinie regulacji dotyczących usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych wynika, że nie należy raczej spodziewać się ponownego wprowadzenia egzaminów państwowych dla uzyskania potwierdzenia posiadanego poziomu kwalifikacji umożliwiającego świadczenie usług księgowych.

W każdym razie koncepcja na której mają być oparte nowe uregulowania, ma odpowiadać wymogom zawartym w Międzynarodowych Standardach Edukacyjnych Rachunkowości. Według tych uregulowań, aby zostać zawodowym księgowym, trzeba spełnić cztery warunki.

Po pierwsze – należy posiadać zweryfikowane kwalifikacje oparte na regularnym wykształceniu i stażu pracy.
Po drugie – zawodowy księgowy powinien podlegać jurysdykcji sądu działającego przy organizacji (korporacji) zawodowej, w której powinien być obowiązkowo zrzeszony.
Po trzecie – zawodowy księgowy powinien być sygnatariuszem zasad etyki zawodowej, ustalonej w ramach wspomnianej organizacji zawodowej, w której jest zrzeszony.
Po czwarte – zawodowy księgowy powinien podlegać kształceniu ustawicznemu, czyli okresowo uczestniczyć w obligatoryjnych szkoleniach.

Obecnie Ministerstwo Finansów informuje na swoich stronach internetowych, że osoby posiadające certyfikaty księgowe czy też świadectwa kwalifikacyjne, wydane na podstawie dotychczasowych (uchylonych formalnie) przepisów, mogą się nimi nadal posługiwać w celu potwierdzania posiadanych kwalifikacji zawodowych. Możliwe jest również obecnie wydanie przez MF duplikatów ww. dokumentów, jeśli takie zostały zniszczone lub zagubione. Ze strony MF pobrać można wzór wniosku w sprawie wydania takiego duplikatu.

Udało mi się zdobyć ze stron Stowarzyszenia Księgowych w Polsce (SKwP) informacje dotyczące uregulowań w sprawie jw. obowiązujących w kilku krajach europejskich. Okazuje się, że nie jest tam zupełnie tak, jak pozostawiono problem w Polsce, umożliwiając niekontrolowane świadczenie usług księgowych osobom bez jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych. Zastrzegam się, że niektóre informacje mogą nie być aktualne na dziś.

Francja.
Księgowi wykonujący wolny zawód (świadczący usługi księgowe) mają obowiązek należeć do organizacji zawodowej, tj. do wielooddziałowego Stowarzyszenia Dyplomowanych Księgowych (Ordre des Experts Comptables), która podlega nadzorowi Ministerstwa Finansów. Prócz uzyskania odpowiedniego wykształcenia i  odbycia praktyki zawodowej księgowi zdać muszą wieloetapowe egzaminy kończące się egzaminem dyplomowym. Kandydatów do zawodu dyplomowanego księgowego czekają egzaminy pisemne przeprowadzane przez Ministerstwo Edukacji. Ilość tych egzaminów zależna jest od stopnia posiadanego wykształcenia. Dyplomowany księgowy zobowiązany jest do przestrzegania obowiązującego w organizacji kodeksu etyki. Organizacja członkowska odpowiada za ustawiczne doskonalenie zawodowe swoich członków po uzyskaniu przez nich dyplomu księgowego.

Norwegia.
W państwie tym obowiązują podobne do francuskich rozwiązania dotyczące kwalifikacji zawodowych, z tą różnicą, że księgowi nie mają obowiązku przynależności do organizacji zawodowych. Za to obowiązuje w Norwegii od 1993 r. ustawa o księgowych świadczących usługi zewnętrzne. Określa ta ustawa obowiązki księgowych w zakresie dotyczącym wiedzy i wykształcenia, doświadczenia zawodowego, zasad wykonywania zawodu zgodnie z przepisami i regulacjami, kontynuacji nauki po zdobyciu uprawnień oraz nadzoru i sankcji.
Nadzór nad działalnością księgowych sprawuje organ nadzoru finansowego (Kredittilsynet). Organ ten odpowiada również za certyfikację oraz rejestrację księgowych i firm księgowych.

Włochy.
Kandydat, ubiegający się o prawo do usługowego prowadzenia ksiąg, musi zdać egzamin państwowy. Trzy elementy, tj. odpowiednie wykształcenie, trzyletnia praktyka zawodowa i zdany egzamin państwowy, upoważniają daną osobę do wykonywania zawodu księgowego, z czym wiąże się ponadto obowiązek przynależności do którejś z organizacji zawodowych nadzorowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Usługi księgowe świadczą na rzecz stron trzecich osoby legitymujące się jednym z zastrzeżonych tytułów zawodowych (dottore commercialista lub esperto contabile). Pierwszy z nich to doradca, drugi to ekspert księgowy. Uprawnienia i umiejętności dottore commercialista przewyższają uprawnienia i umiejętności esperto contabile. Obowiązkiem ustawicznego kształcenia objęty jest dottore commercialista.
Ciekawostka – we Włoszech nie ma zakazu świadczenia usług księgowych przez osoby nie legitymujące się ww. tytułami. Rynek decyduje o tym, kto może zostać uznany za wiarygodnego fachowca. Niemniej umiejętności osób bez tytułów i uprawnień wykorzystywane są raczej rzadko.

Wielka Brytania.
Rząd brytyjski nie ingeruje w działalność zawodową księgowych i polega na organizacjach zawodowych w określaniu i utrzymywaniu wysokich standardów postępowania oraz jakości pracy zrzeszonych przez nie członków. Uregulowane są wyłącznie cztery obszary usług księgowych, które dotyczą: doradztwa inwestycyjnego, postępowania upadłościowego, rewizji finansowej i zagadnień dotyczących prania pieniędzy.
Znakomita większość księgowych, zarówno tych świadczących usługi zewnętrzne, jak i tych zatrudnionych w firmach (w przemyśle, handlu, czy też w sektorze publicznym), przynależy do organizacji zawodowych obligujących ich swymi wewnętrznymi przepisami do spełnienia określonych wymogów w zakresie posiadanego wykształcenia, umiejętności zawodowych, obowiązkowego doskonalenia wiedzy etc.

Holandia.
W Holandii profesja księgowego podlega regulacji. Odpowiedzialne za nią i za nadawanie uprawnień jest Stowarzyszenie Księgowych Doradców Administracyjnych Holandii (NOvAA). Niezależnie funkcjonuje Królewski Instytut Biegłych Księgowych Królestwa Niderlandów (NIVRA). Nie są natomiast wymagane uprawnienia do świadczenia usług księgowych. Certyfikacji podlegają jedynie niezależni biegli księgowi, którzy podpisują raport z badania sprawozdania finansowego. Od osób zatrudnionych w jednostkach gospodarczych wymaga się wykształcenia księgowego oraz członkostwa w NOvAA lub w NIVRA. Aby przystąpić do organizacji księgowy musi wykazać się odpowiednim wykształceniem i trzyletnią praktyką oraz niekaralnością. Organizacje zrzeszające nadzorują jakość pracy swoich członków, jak również wymagają od nich obligatoryjnie dokształcania.

Niemcy.
W Niemczech regulacja profesji księgowego ma miejsce i została uzależniona od zakresu wykonywanych czynności. Niektóre działania związane z rachunkowością zostały zarezerwowane dla doradców podatkowych, np. ustalanie polityki rachunkowości i sporządzanie rocznych sprawozdań finansowych. Prowadzenie ksiąg może być wykonywane przez dowolną osobę, która ukończyła odpowiedni kurs lub posiada określone kwalifikacje oraz ma co najmniej 3-letnie doświadczenie zawodowe w księgowości. Natomiast wykonywanie prostych księgowań nie wymaga jakichkolwiek kwalifikacji i certyfikatów. W Niemczech księgowi nie mają organizacji zawodowej. Natomiast doradcy podatkowi podlegają obowiązkowemu członkostwu w regionalnych izbach podatkowych – korporacjach publicznych odpowiedzialnych za mianowanie doradców podatkowych. Nadzór nad nimi pełni Izba Podatkowa. Członkiem izby regionalnej może zostać osoba posiadająca tytuł doradcy podatkowego lub firma świadcząca usługi doradcze z zakresu podatków. Nie ma natomiast obowiązku dokształcania.

Szwecja.
Księgowi w Szwecji podlegają nadzorowi organizacji rządowej, którą jest Rada Nadzoru nad Księgowymi. Nie jest objęte regulacją usługowe prowadzenie ksiąg rachunkowych. Również księgowi zatrudnieni w jednostkach gospodarczych nie podlegają certyfikacji. Istnieje jednak nadzór nad jakością świadczonych usług – w przypadku zastrzeżeń, co do ich poziomu, sporządzany jest raport do Rady Nadzoru nad Księgowymi. Od księgowych, którzy chcą być zarejestrowani w organizacji, wymagany jest certyfikat księgowego wydany przez Radę Nadzoru nad Księgowymi. Nie są prowadzone programy doskonalenia zawodowego.

Jakie rozwiązania w nowych regulacjach zaproponuje Ministerstwo Finansów – trudno powiedzieć.
Być może powstanie projekt ustawy o zawodzie księgowego (na wzór obowiązującej ustawy o biegłych rewidentach) ograniczającej się do uregulowania problemu usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych. Uchwalenie ustawy o zawodzie księgowego to niezmiennie aktualny postulat SKwP.
Konieczne wydaje mi się odgórne ustanowienie (być może w drodze ustawy) organizacji zrzeszającej zawodowych księgowych i podmioty gospodarcze świadczące usługi księgowe, z własnym systemem rejestracji członków, kodeksem etyki zawodowej i sądem koleżeńskim. Nie należy łudzić się, że podmiot taki powstanie samorzutnie – to wymaga uregulowań, dofinansowania rządowego i sporego aparatu administracyjnego. Pogląd ten wyrażam po doświadczeniach z utworzeniem Polskiej Izby Biur Rachunkowych (PIBR) z siedzibą w Kielcach – już w fazie projektu obarczonej istotnymi błędami koncepcyjnymi oraz naiwnie opartego na wolontariacie i samofinansowaniu. PIBR istnieje aktualnie tylko we wpisie do KRS.
Problemy koniecznych szkoleń i certyfikacji zawodowej nie wymagają nowych uregulowań – można w tych sprawach oprzeć się na sprawnie działających systemach kształcenia i certyfikacji zawodu wypracowanych w SKwP.

Pozostaje mieć nadzieję, że doczekamy się rychło stanowiska Ministerstwa Finansów w opisanej wyżej sprawie. Środowisko zawodowe czekać zbyt długo nie pozwoli (jeśli wczytać się w relacje prasowe ze spotkań i zjazdów środowiskowych).